ELEKTRİK DİREĞİ, YÜKSEK GERİLİM HATTI VE ENERJİ NAKİL HATTI GEÇEN ARAZİLERDE TAZMİNAT HAKKI
Taşınmaz Mülkiyeti, Kapsamı ve Sınırlandırılması:
Taşınmaz mülkiyeti; bir kişi ya da kurumun arazisi, arsası, evi, ticari binası, tarlası, dairesi, villası gibi gayrimenkuller üzerinde sahip olduğu ve bu varlıklar üzerinde belirli hakları kullanabildiği mülkiyet türüdür. Mülkiyet hakkı, taşınmazın hem üstünü hem de altını kapsar. Bu nedenle taşınmazın maliki, mülkiyet hakkına dayanarak taşınmazın hem üzerinde hem de altında çeşitli tasarruflarda bulunabilir.
Mülkiyet hakkının sınırlandırılması ise ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla mümkündür. Anayasa’nın 35. maddesinde; “Herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.” hükmüne yer verilmiştir.
Kamulaştırma Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca idareler, kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gereği olarak ihtiyaç duydukları taşınmazları, kaynakları veya irtifak haklarını, bedellerini peşin ya da kanundaki istisnai hâllerde taksitle ödemek suretiyle kamulaştırabilirler.
Kamulaştırma Yerine İrtifak Hakkı Kurulması:
Kamulaştırma Kanunu’nun 4. maddesinde, mülkiyetin kamulaştırılması yerine amaca yeterli olduğu takdirde taşınmazın belli bir kısmında kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabileceği belirtilmektedir. Bu durumda, kamulaştırma bedelinin nasıl tespit edileceği, Kamulaştırma Kanunu ve Yargıtay içtihatlarıyla açıklığa kavuşturulmuştur.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 11. maddesinin dördüncü fıkrasında, kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı tesisinde taşınmazda meydana gelecek kıymet düşüklüğünün gerekçeleriyle birlikte belirtilmesi ve bu kıymet düşüklüğünün kamulaştırma bedeli olduğuna vurgu yapılmaktadır.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 718. maddesi uyarınca arazi mülkiyeti, yararlanılmasında menfaat olduğu ölçüde, üstündeki hava ve altındaki arz katmanlarını da kapsar. Dolayısıyla elektrik direği, enerji nakil hattı veya yüksek gerilim hattı gibi sebeplerle taşınmazın bir kısmı üzerinde idari irtifak tesis edilmesi, mülk sahibini kısmen mülkünden yoksun bırakmakta ve mülkiyet hakkına müdahale teşkil etmektedir.
Anayasa Mahkemesi’nin E.2018/32734, 28.07.2022 tarihli kararı bu hususu doğrulamakta; taşınmaz sahibinin üst veya alt katmanlarının idare tarafından kullanılmasının mülkiyet hakkı ihlali anlamına geldiğini açıkça ortaya koymaktadır. Keza AYM’nin E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015 tarihli kararı da teleferik, köprü, metro gibi üst veya alt katmanlardan geçen yapılarda benzer şekilde mülkiyet hakkının ihlal edildiğini belirtmektedir.
Tazminat Hakkı ve Bedelin Belirlenmesi:
Yargıtay içtihatları, elektrik direği, yüksek gerilim hattı veya enerji nakil hattı geçirilmesi nedeniyle kurulacak irtifak hakkı karşılığında ödenecek bedelin, yalnızca etkilenen alan değil, taşınmazın tamamında ortaya çıkan değer kaybı dikkate alınarak belirlenmesi gerektiğini kabul etmektedir. Aksi durumda, malik taşınmazından tam anlamıyla yararlanamadığı hâlde yeterli tazminat alamamış olacak ve mülkiyet hakkı ihlal edilmiş sayılacaktır.
Uygulamada, 4650 sayılı Kanun’la değişik 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 10. maddesi uyarınca TEİAŞ gibi kurumlar lehine tesis edilen yüksek gerilim hattı irtifak hakkı tapuya tescil edilir. Kamulaştırma Kanunu’nun 11. maddesi uyarınca kamulaştırma bedeli, irtifak hakkı nedeniyle taşınmazın değerinde meydana gelecek azalmadan ibarettir.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi’nin 2017/26247 E., 2018/5537 K. sayılı kararında da açıkça belirtildiği üzere, irtifak hakkı sebebiyle hesaplanacak bedel, taşınmazın tümünde yaratılan değer düşüklüğü oranına göre tespit edilmelidir. Hattın geçtiği alanın izdüşümü esas alınarak kısmi bir değerlendirme yapılması, malikin hak kaybına yol açar.
Tazminat bedelinin hesaplanmasında; taşınmazın rayiç değeri, büyüklüğü, kullanım şekli (örneğin imar durumu), direk veya hattın arazi üzerindeki kullanım kısıtlamaları ve genel faydalanmayı ne derece engellediği gibi unsurlar dikkate alınır.
Dava açabilmek için, elektrik direği, yüksek gerilim hattı veya enerji nakil hattı tesis edilirken ilgili idarenin hiç kamulaştırma yapmamış veya usulüne uygun bir kamulaştırma sürecini tamamlamamış olması ve malikin bu kapsamda herhangi bir ödeme almamış olması gerekmektedir.
Sonuç:
Taşınmaz malikinin mülkiyet hakkını ihlal eden bu tür kamu müdahaleleri nedeniyle malik, uğradığı gerçek zararı tazminat olarak talep edebilir. Bu tazminat, taşınmazın tamamında oluşan değer kaybı üzerinden hesaplanarak malike ödenmelidir. Aksi durum, mülkiyet hakkına yönelik bir ihlale ve hak kaybına yol açacaktır.