TARIM HUKUKUNDA MİRAS VE İZALE-İ ŞUYU (ORTAKLIĞIN GİDERİLMESİ) DAVALARI
1. Giriş
Tarım arazilerinin miras yoluyla bölünmesi, Türkiye’de tarımsal üretimin sürdürülebilirliğini tehdit eden önemli sorunlardan biridir. Bu sorunun önlenmesi amacıyla 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile tarımsal arazilerin mülkiyet devrine ilişkin kapsamlı düzenlemeler getirilmiştir. İşbu bilgi notunda, tarımsal miras ve ortaklığın giderilmesi davalarına dair esaslar, uygulama alanları ve yasal düzenlemeler ele alınmaktadır.
2. Tarım Hukukunda Miras
2.1 Tarımsal Arazilerin Miras Yoluyla Bölünmesi Sorunu
Tarımsal araziler, miras yoluyla bölünerek ekonomik büyüklüklerini kaybetmekte ve tarımsal verimlilik azalmaktadır. Arazi ölçeklerinin küçülmesi, tarımsal üretimde verimsizliğe ve tarım dışı kullanımların artmasına yol açmaktadır. Bu duruma çözüm getirmek amacıyla, 2014 yılında yürürlüğe giren 6537 sayılı Kanun ile tarımsal arazilerin bölünmesini önleyici düzenlemeler yapılmıştır.
2.2 Yasal Düzenlemeler
5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, tarımsal arazilerin miras yoluyla bölünmesini engellemek için önemli değişiklikler içermektedir. Bu Kanun ile tarımsal arazilerin asgari büyüklüklerin altına düşmesi önlenmiş ve mülkiyet devrine belirli koşullar getirilmiştir.
Asgari büyüklükler şu şekildedir:
•Mutlak tarım arazileri: 20 dekar
•Dikili tarım arazileri: 5 dekar
•Örtü altı tarımı yapılan araziler: 3 dekar
Ayrıca, yeter gelirli tarımsal arazi büyüklükleri il ve ilçelere göre değişmekte olup, bir ailenin geçimini sağlayacak ölçülerde belirlenmiştir.
2.3 Kanunun Zaman Yönünden Uygulanması
Kanunun yürürlük tarihi 15 Mayıs 2014’tür. Ancak, farklı tarihlerde vefat eden miras bırakanlar açısından farklı hükümler uygulanmaktadır:
•15 Mayıs 2014 öncesindeki ölümler için: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun genel hükümleri geçerlidir. Kanunların geriye yürümezliği ilkesi gereği, bu ölümlerden kaynaklanan intikallerde 6537 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz.
•15 Mayıs 2014 sonrası ölümler için: 6537 sayılı Kanun ve 5403 sayılı Kanun’un değişiklik hükümleri uygulanır. Bu düzenlemelerle yeter gelirli tarımsal arazilerin korunması, bölünmesinin önlenmesi ve mülkiyet devrinin “ehil mirasçıya” yapılması esası getirilmiştir.
Bu süreçte Tarım ve Orman Bakanlığı’nın izin ve denetim mekanizmaları devreye girmekte, intikal ve satış işlemleri kontrol altında tutulmaktadır. Kanunun ilgili hükümleri ve bu hükümler doğrultusunda çıkarılan Tarımsal Arazilerin Mülkiyetinin Devrine İlişkin Yönetmelik, düzenlemenin temel dayanaklarını oluşturmaktadır.
3. Ortaklığın Giderilmesi Davaları ve Tarımsal Araziler
3.1 Ortaklığın Giderilmesi Davasının Tanımı
Ortaklığın giderilmesi davası, paylı veya elbirliği mülkiyetine tabi taşınmazların ortaklar arasında paylaştırılması veya satış yoluyla bireysel mülkiyete geçirilmesini sağlayan davalardır. Tarımsal araziler açısından bu davalar, 5403 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler kapsamında özel hükümlere tabidir.
3.2 Tarımsal Arazilere Uygulanan Hükümler
5403 sayılı Kanun’un 8/C maddesi uyarınca, tarımsal arazilerde ortaklığın giderilmesi davalarında öncelikli olarak mülkiyetin bir veya birden fazla ehil mirasçıya devri esastır. Ehil mirasçının belirlenmesinde Tarımsal Arazilerin Mülkiyetinin Devrine İlişkin Yönetmelik’teki kriterler uygulanır.
3.3 Satış ve Devir Süreci
Mirasçılar arasında anlaşma sağlanamazsa, mahkeme ehil mirasçıyı belirleyerek taşınmazın devrini gerçekleştirir. Ehil mirasçı belirlenemezse taşınmaz açık artırmayla satılır ve geliri paylaştırılır. 15 Mayıs 2014 öncesindeki ölümler için eski düzenlemeler, sonrasındaki ölümler için ise yeni düzenlemeler uygulanır.
4. Ehil Mirasçı Kavramı
4.1 Ehil Mirasçılık Kriterleri
Ehil mirasçılık kriterleri, Tarımsal Arazilerin Mülkiyetinin Devrine İlişkin Yönetmelik’in 10. maddesinde düzenlenmiştir. Bu kapsamda bir puanlama sistemi öngörülmüştür. Kriterler şunlardır:
•Geçimini tarım arazisinden sağlayanlara: 20 puan
•Tarım dışı geliri olmayanlara: 10 puan
•Eşi fiilen tarımsal faaliyette bulunanlara: 10 puan
•Mesleki bilgi ve beceriye sahip olanlara: 10 puan
•Arazinin bulunduğu yerde uzun süre ikamet edenlere: 5-10 puan
•Sosyal güvencesi olmayanlara: 10 puan
•Tarım sigortası olanlara: 5 puan
•Kadınlara: 5 puan
Toplamda 50 puan ve üzeri alan mirasçı, “ehil mirasçı” olarak kabul edilmektedir.
5. Sonuç
Tarımsal arazilerin miras yoluyla bölünmesini önlemeye yönelik düzenlemeler, tarım sektöründe sürdürülebilirliği sağlamak ve verimliliği artırmak amacı taşımaktadır. 5403 ve 6537 sayılı Kanunlar ile getirilen bu düzenlemeler, özellikle ortaklığın giderilmesi davalarında uygulanarak tarımsal bütünlüğün korunmasını hedeflemektedir.